Svjesni toga da je oko 70% laboratorijskih grešaka posljedica propusta u preanalitičkoj fazi, Konzilijum je uradio sve što zahteva dobra laboratorijska praksa kako bi se potencijalne greške u ovoj fazi svele na najmanju moguću mjeru.

To prije svega podrazumjeva pružanje stručne pomoći u adekvatnoj pripremi pacijenata za laboratorijska ispitivanja, adekvatno uzimanje uzoraka, pripremu, storniranje, transport i stabilizaciju uzoraka u skladu sa pravilima dobre laboratorijske prakse.

Za uzimanje uzoraka krvi Konzilijum primjenjuje zatvoreni sistem firme “BECKTON DICKINSON”. Isti sistem je na raspolaganju svim saradnicima Konzilijuma. Dostavlja se na zahtijev saradnika, bez naplate. Saradnicima je na raspolaganju stručna pomoć u smislu obuke za korišćenje sistema, kao i pisano uputstvo koje pomaže da se izbjegnu greške tokom uzimanja uzoraka.

U smislu transporta uzoraka Konzilijum nudi dvije mogućnosti: sopstvenu patronažnu službu (za područje Banja Luke i okolnih mjesta) i ugovorom regulisano korišćenje transportnih usluga za to registrovanih kompanija (udaljenih mjesta na teritoriji BiH).

Šta treba izbjegavati i kako da se adekvatno pripremite za uzimanje uzoraka za laboratorijska ispitivanja?

1. 24 časa prije uzimanja uzoraka ne treba se izlagati teškim fizičkim naporima.

2. Najmanje 12 časova prije uzimanja uzorka ne treba konzumirati ništa od hrane i pića. Dozvoljeno je uzimati  samo vodu (H2O).

3. Najmanje 1 čas prije uzimanja uzorka ne pušiti.

4. 10-15 minuta prije uzimanja uzorka sjesti i opustiti se.

5. Obavezno dati informacije o medikamentoznoj terapiji i nutritivnim suplementima kao i posebnim statusima pacijenta (trudnoća i sl)

6. Preporučeno vrijeme za uzimanje uzoraka je od 07:00-10:00h.

PARAMETRI KOJI ZAHTJEVAJU POSEBNU PRIPREMU PACIJENTA

1. Angiotenzin konverting enzim (ACE) – 24h, a poželjno bi bilo i duže ako je izvodljivo, pacijent ne bi trebalo da uzima ni jedan od inhbitora ACE-a.

2. Bence-Jones proteini – Prvi jutarnji urin ili urin 24h sakupljati bez ikakvog konzervansa.

3. Beta HCG u urinu – Uzorak je isključivo prvi, najkoncentrovaniji urin. Ostali uzorci, zbog razređenja, mogu dati lažno negativan nalaz.

4. Hemokultura- Od krucijalnog je značaja dati sve klinički relevantne parametre. Uzorak je najbolje uzeti u momentu kada dodje do skoka tjelesne temperature. Primjeniti aseptičan postupak pri uzimanju uzorka kao i pri ubacivanju uzorka u bočicu sa medijumom.

5. Kalcijum u urinu – Izbjegavati hranu bogatu kalcijumom nekoliko dana prije sakupljanja uzorka urina (hrana bogata kalcijumom povećava koncentraciju kalcijuma u urinu). Uzorak urina 24h sakupljati sa HCl  (kiselina je apsolutno neophodna).

6. Boginje – Ponovno uzeti takozvani konvalescentni uzorak nakon druge nedjelje posle akutne faze. Poželjno je odrediti oba uzorka istovremeno.

7. Hromozomske analize – Neophodna je porodična anamneza kao i potpisivanje saglasnosti za:

a) prenatalnu analizu kariotipa ploda – amniocenteza

b) analizu kariotipa iz fetalne krvi- kordocenteza

b) analizu kariotipa iz periferne krvi

c) analizu abortnog materijala

8. Clostridium Difficile Toxin A/B- Minimalna količina uzorka fecesa potrebna za analizu: oko 1 gram.

9. Koagulacioni testovi (PT, APTT) – Ne uzimati terapiju na dan određivanja. Ukoliko se tokom primjene antikoagulantne terapije primjete bilo kakvi znaci krvarenja, prekinuti terapiju, proveriti PT i APTT i HITNO obratiti se ordinirajućem doktoru. Ne mjenjati i ne dodavati terapiju bez konsultacije sa ordinirajućim doktorom.

10. Krioglobulini i kriofibrinogen – Najbolje je uzorak uzeti u laboratoriji (uzorak se ne može donijeti u laboratoriju ukoliko se ne može obezbediti transport i čuvanje do donošenja na 37 stepeni celzijusa).

11.Klirens kreatinina i uree – uzorak krvi uzeti tokom perioda sakupljanja urina. Prije dolaska u laboratoriju izmjeriti tjelesnu visinu i tjelesnu težinu.

12. Za detekciju kristala u sinovijalnoj tečnosti kao antikoagulans koristiti isključivo heparin. Ostali antikoagulansi nisu pogodni jer su i sami kristali i mogu interferirati tokom ispitivanja.

13. Pri izvođenju Dexametazon Supresionog Testa strogo poštovati protokol: Tabletu dexametazona uzeti u tačno propisano vrijeme (obično se uzima 1 mg dexametazona oralno oko 23h, a uzorci krvi za određivanje kortizola u 9h (pre i sutradan po uzimanju tablete hidrokortizona). Ako je ljekar drugačije propisao, pridržavati se propisanog protokola.

14. Za detekciju droga u urinu, ako je moguće, obezbjediti nadzor pri uzimanju kao i pri dostavljanju uzorka u laboratoriju.

15. Za određivanje sedimentacije iz mikro uzorka za sada ne postoji pouzdan postupak.

16. Faktor V Leiden određivati samo nakon konsultacije sa hematologom.

17. Uzorak fecesa za testiranje na okultno krvarenje uzeti sa dva različita mjesta, iz tri uzastopna uzorka stolice.

18. Uzorak fecesa za koprokulturu kao i za parazitološke preglede donijeti u laboratoriju što prije. Naglasiti ako se zahtijeva identifikacija specifičnih organizama jer rutinski pregled podrazumjeva samo određene, uobičajene uzročnike. Pri predavanju uzorka dati podatke o eventualnoj terapiji, kao i druge podatke koji bi ukazali na uzročnika tegoba (putovanja, simptome i slično)

19. Pre GTT testa (testa tolerancije na glukozu) mora se odrediti glukoza na tašte. Ako je nivo glukoze ≥ 7,8 mmol/l, ili ako se u nasumičnom određivanju dobije vrijednost   ≥  11,1 mmol/l, takvim pacijentima GTT  nije potreban. ONI SU VEĆ DIJABETIČARI.

Ovaj test se ne smije raditi u sljedećim slučajevima:

a) Ako se zna da je pacijent dijabetičar

b) Ako je pacijent jako bolestan (akutna bolest, trauma, hirurška intervencija ili bilo koji jak stres…).

– tri dana prije izvođenja testa pacijent bi morao biti na dijeti koja sadrži više od 150 grama ugljenih hidrata dnevno.

– 12h prije izvođenja testa ne smije se konzumirati ništa sem vode.

– Na dan izvođenja testa ne bi trebalo da se uzima terapija.

– Tokom izvođenja testa ne smije se pušiti.

– Skriniranje trudnica na gestacioni dijabetes izvodi se između 24-te i 29-te nedelje gestacije, u dvočasovnom GTT testu i sa 50 grama glukoze.

20.  Za sve histopatološke uzorke, ukoliko nisu već obezbijeđeni, moraju se obezbijediti kontejneri sa medijumom (mogu se dobiti u laboratoriji na zahtjev).

21.  Zbog cirkadijalnog ritma, uzorak za određivanje gvožđa bi trebalo uzeti prije 09:00h.  Terapija steroidima može povećati koncentraciju gvožđa. Vrijednosti gvožđa su niske sve do druge godine starosti, vrijednosti odraslih se dostižu u periodu od 3-10 godina starosti.

22. Uzorak za određivanje litijuma bi trebalo uzeti TAČNO 12h nakon uzimanja večernje doze lijeka. Koncentracije lijeka oko 1.0 mmol/l treba pažljivo pratiti jer se kod ovih koncentracija veoma često ispoljavaju toksični efekti.

23. Za određivanje magnezijuma u urinu, urin 24h, se MORA sakupljati sa HCl kao konzervansom. Eliminacija magnezijuma urinom korelira sa unosom magnezijuma i o tome treba voditi računa tokom sakupljanja uzorka urina.

24. Za uzimanje mikrobioloških uzoraka sa kože, noktiju ili bilo koje druge lokacije, mjesto uzimanja se ne smije tretirati bilo kakvim kremama minimum 24h prije uzimanja uzorka. Kožu obavezno oprati prije uzimanja uzorka.

25. PSA ne treba određivati nakon rektalnog pregleda prostate. Pored ovog pregleda, i sve druge situacije u kojima se prostata izlaže fizičkom maltretiranju (uključujući i opstipacije), mogu uzrokovati lažno povećanje PSA u krvi.

26. Za analizu sperme (spermogram) treba apstinirati 4-5 dana (i kraće i duže vrijeme od navedenog utiče nepovoljno na rezultat). Pored apstinencije, u ovom periodu treba smanjiti, a ako je moguće potpuno isključiti, pušenje i uzimanje alkohola. Uzorak je najbolje dati neposredno u laboratoriji, a ako to nije moguće uzorak treba ga donijeti najkasnije 1h od uzimanja.

27. Za uzimanje uzoraka briseva za seksualno transmitivne bolesti ne treba urinirati bar 2 sata prije uzimanja uzoraka (neki od uzročnika ovih bolesti su intracelularni patogeni i uriniranje bi dovelo do spiranja i smanjenja broja epitelnih ćelija, a time i ugrozilo pouzdanost rezultata).

Uzorke ne bi trebalo uzimati u vrijeme krvarenja ili ovulacije (žene) jer prisutna sluz i/ili eritrociti mogu svojim prisustvom onemogućiti detekciju i vizuelizaciju patogena, kao i lažno pozitivan ili lažno negativan nalaz za CT ukoliko se koristi imunofluorescentna tehnika.

28. Uzorak sputuma najbolje je uzeti ujutru, prije jela i pranja zuba. Treba uzeti bar tri uzorka za redom (tri jutra po jedan uzorak) jer se radi o slučajnom uzorku i može se izvesti pogrešan zaključak samo na osnovu jednog uzorka. Za tehniku uzimanja posavjetovati se sa obučenim medicinskim osobljem.

29. Bris grla takođe je najbolje uzeti ujutru, prije uzimanja hrane i pića, i prije pranja zuba.

30. Za mikrobiološka ispitivanja, sva tkiva i bioptički materijali uzimaju se u sterilnoj posudi, BEZ formalina i drugih fiksativa.

31. Najpouzdaniji uzorak urina za mikrobiološka ispitivanja je srednji mlaz prvog jutarnjeg urina (uzet nakon pranja vodom i sapunom). Kod male dijece kod kojih je uzorak uzet putem pedijatrijske kese treba biti veoma obazriv pri tumačenju rezultata jer je ovaj način uzimanja urina nepouzdan zbog kontaminacije. Najpouzdaniji uzorak kod dijece do godinu dana je urin uzet suprapubičnom aspiracijom. Uzorci urina, ukoliko se ne mogu držati u frižideru, moraju se dostaviti laboratoriji najkasnije 2h po uzimanju.

32. Za citološki pregled urina uzimaju se tri uzastopna uzorka, tri dana za redom. Uzima se prvi mlaz DRUGOG jutarnjeg urina (NE UZIMATI PRVI JUTRANJI URIN NITI SREDNJI MLAZ URINA)

33. Za određivanje Valproične kiseline uzorak krvi treba uzeti ili neposredno prije uzimanja lijeka ili najmanje 6h nakon uzimanja doze.

34. Za sve parametre koji se određuju iz 24h-ovnog urina, urin se mora sakupljati tačno 24h (završava se u isto vrijeme kada je sakupljanje i započeto s tim što se prvi jutarnji urin prvog dana baci, a prvi jutarnji sljedećeg dana priključi ostalim porcijama).

SAKUPLJANJE URINA 24h ZA KVANTITATIVNO ODREĐIVANJE KATEHOLAMINA

1. Jedan dan prije skupljanja ne konzumirati:

– kafu, koka kolu, banane, narandže, čokoladu i paradajz

– ne uzimati beta blokatore

2. Urin sakupljati u tamnu bocu u koju je prethodno dodat konzervans (10-15 ml 6M HCl).

Tokom sakupljanja, bocu sa konzervansom držati na hladnom (4-8 stepeni celzijusa );

Na zahtijev boca se može dobiti u laboratoriji.

3. Sakupljanje urina započeti sa drugim jutarnjim urinom. Nakon toga sakupljati sve porcije urina, zaključno sa prvim jutarnjim urinom narednog dana.

4. Ako je moguće, izmjeriti količinu sakupljenog urina, zabilježiti vrijednost, odliti porciju od 50-100 ml i donijeti u laboratoriju.

5. Ako nije moguće tačno izmjeriti količinu sakupljenog urina, donijeti cjelokupnu količinu u laboratoriju.

6. Konzervisana porcija urina može se čuvati do sedam dana na temperaturi 2-8 stepeni celzijusa. Za duži vremenski period (do 6 mjeseci) uzorak se čuva na -20 stepeni celzijusa.